ABD'nin çekilmesi ve İran'ın yayılması… IŞİD'in geri dönüş kapısı

IŞİD, Suriye ve Irak’taki başlıca kalelerinde yenilgiye uğratıldı. Washington askerlerini her iki ülkeden çekmiş olsa da ABD, IŞİD’le Mücadele Uluslararası Koalisyonu (DMUK) ve Irak ve Suriye hükümetleri, örgütü kontrol altında tutmalarını sağlayacak kritik askerî ve güvenlik kapasitesine hâlâ sahip. Gündemin odağındaki bu gelişmede, bununla birlikte, IŞİD’in 12 yıl evvelden hızla yükselişine zemin hazırlayan koşulların kritik bir bölümü varlığını koruyor. Bunların başında, şiddeti benimseyen radikal hareketlere yönelik belirli bir toplumsal desteğin bulunması ve Sünni Arapların, Şii güçlerin, özellikle de İran’ın ve onun bölgedeki vekil güçlerinin hâkimiyetine girmeyi reddetmesi geliyor. Kamuoyuna yansıyan bilgilere göre, bu koşulları yeniden harekete geçirerek IŞİD’in tekrar güç kazanmasına yol açabilecek en kritik etkenin, ABD’nin bölgeden çekilmesi ve etkili bir güvenlik alternatifinin bulunmamasıyla eş zamanlı olarak İran’ın bölgede yeni bir genişleme dalgasına girişmesi olduğu anlaşılıyor. Dolayısıyla ABD ve ortaklarının İran’a karşı yürütülen mevcut harekâtta başarısız olması, Tahran’ın ve bölgedeki vekil güçlerinin önünü açabilir. Bunun sonucunda ise bir tepki olarak IŞİD tehdidi yeniden canlanabilir. Mevcut durum IŞİD, her iki ülkede kalıntıları varlığını sürdürse de özellikle daha bütünlüklü bir örgütsel yapıyı muhafaza ettiği Suriye’de bu gün itibarıyla itibarıyla büyük bir tehdit oluşturmuyor. Washington Enstitüsü tarafından yayımlanan bir analize göre, örgütün içinde bulunduğumuz yıl iki ülkedeki saldırı sayısı 50’nin altına geriledi. Bu sayı, birkaç yıl evvelden yıllık binlerce saldırıya ulaşıyordu. IŞİD’ın Arap dünyası dışındaki, özellikle Afganistan ve Afrika’daki faaliyetleri ise bir ölçüde farklı koşullara dayanıyor. ABD güçlerinin evvelden Suriye’den, ardından yakın zamanda Irak’tan çekilmesi, örgütün faaliyetlerinde kayda değer bir artışa yol açmadı. Her iki ülke yönetimi de bu gün itibarıyla IŞİD’la mücadele ve örgütü yenilgiye uğratma konusunda geniş deneyim kazanmış büyük askerî güçlere sahip. ABD liderliğindeki çok uluslu askerî koalisyon da Doğal Kararlılık Harekâtı’nın (OIR) komuta merkezini Irak’tan Ürdün’e taşımasının ardından operasyonlarını sürdürmeye sürmektedir. IŞİD’ı yenilgiye uğratmayı amaçlayan, 80’den fazla ülke yönetimi ve kuruluşun yer aldığı uluslararası diplomatik koalisyon da yoğun faaliyetlerini sürdürüyor. Irak’ın kuzeyindeki Musul kentinde bir kontrol noktasında IŞİD militanları, 11 Haziran 2014 / Fotoğraf: Reuters   Askerî varlığını geri çekmiş olmasına rağmen ABD, askerî yardım, eğitim ve teçhizat alanlarında Bağdat’ta varlığını sürdürüyor. Suriye ve OIR çerçevesindeki iş birliği ise daha resmî bir nitelik taşıyor. ABD güçleri, Washington’dan Suriye topraklarında IŞİD mensuplarını ve üst düzey yöneticilerini hedef alma yetkisi almış durumda. Söz konusu operasyonların Suriye’nin örtülü ve resmî olmayan onayına sahip olduğu tahmin ediliyor. OIR Komutanlığı’nın bağlı olduğu ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), yakın zamanda yaptığı açıklamada, “IŞİD’in büyük ölçüde zayıflatıldığını” aktardı. Ancak bu olumlu tablo, en kötü senaryoların gerçekleşmesi halinde IŞİD’in eski kalelerine geri dönme ihtimalini ortadan kaldırmıyor. Küllerinden yeniden doğan anka kuşunu andıran örgütün geçmişi, yeniden ortaya çıkma ihtimalini küçümsemenin ne kadar yanlış olduğunu gösteriyor. IŞİD, yok edildiği düşünülen Irak El Kaidesi’nin içinden doğdu. Irak El Kaidesi ise 2003 ve 2004 yıllarında ağır darbeler bölge ana El Kaide örgütünden ayrılarak ortaya çıkmıştı. IŞİD’ın yükselişine katkıda bulunan koşulların birçoğu bu gün itibarıyla de varlığını koruyor. Buna karşılık, örgütü yenilgiye uğratmayı başaran güçlerin onu yeniden etkisiz hâle getirme kapasitesi zayıflayabilir. IŞİD’in kökenleri IŞİD ve onun öncülleri, esas olarak Sünni Müslümanlar arasından çıkan İslamcı hareketlerin çarpıtılmış biçimlerini temsil ediyor. Bu kesimin küçük bir bölümü, kendi İslam anlayışını dayatmak için şiddete başvurulmasını destekliyor. Bu grubun çok daha küçük bir kısmı, söz konusu amaç uğruna silaha sarılmaya hazır olduğunu gösteriyor. Ancak yüz milyonlarca insanın yaşadığı toplumlarda bu küçük azınlık, uygun koşullar oluştuğunda büyük silahlı hareketler kurabiliyor. IŞİD örneğinde bu koşullar arasında, Batı’nın Ortadoğu’daki varlığına yönelik köklü düşmanlık yer alıyordu. Bu düşmanlık, Batılı fikirlerin yanı sıra askerî güçlerin bölgedeki varlığını da kapsıyordu. Ayrıca İslam’a bağlılıkları ve dinî vecibeleri yerine getirme biçimleri bakımından gevşek davrandıkları düşünülen Müslüman ülkelere ve toplumlara yönelik husumet de bu koşullar arasındaydı. IŞİD, Irak El Kaidesi’nden devraldığı bir başka etkene de özel önem sundu: Şii Müslümanlara yönelik düşmanlık. Bu tutum, Usame bin Ladin ve El Kaide’nin ilk kuşağındakilerin yaklaşımında büyük ölçüde mevcut değildi. Nitekim İran, farklı biçimlerde El Kaide ve bağlantılı kişilerle iş birliği yapmış, onlara çeşitli kolaylıklar sağlamış ve bazılarına sığınma imkânı sunmuştu. Bununla birlikte, İslam tarihi zamanla Sünni ve Şii mezheplerine dönüşecek gruplar arasında daha ilk dönemlerden itibaren yaşanan çatışmalara sahne oldu. Bu çerçevede Irak El Kaidesi’nin lideri Ebu Musab ez-Zerkavi, 2004’ten itibaren saldırılarının hedeflerini kademeli olarak ABD güçleri ve yönetim kuvvetlerinden Şiilere yöneltmeye başlangıç yaptı. Bu süreç, 2006’da Samarra’daki caminin bombalanmasıyla doruk noktasına ulaştı. Saldırının ardından Sünniler ve Şiiler arasında, iç savaşın eşiğine varan mezhep çatışmaları yaşandı. Irak’ın Musul kentinin doğusunda nöbet tutan Irak güvenlik güçleri subayı, 19 Nisan 2017 / Fotoğraf: Reuters   Irak El Kaidesi’ne daha evvelden katılmış olan Ebu Bekir el-Bağdadi liderliğindeki IŞİD, Şiilere yönelik bu keskin düşmanlığın kritik bölümünü benimsedi ve fikirlerinin yayılması için elverişli bir ortam buldu. 2012 yılına gelindiğinde, Bağdat ve Şam arasındaki bölgede yaşayan yaklaşık 25 ila 30 milyon Sünni Arap, bir yanda Şii Irak Başbakanı’nın, diğer yanda ise Alevi kökenli Suriye Devlet Başkanı’nın yönetimi altındaydı. Her iki lider de farklı ölçülerde İran’la bağlantılıydı. Beşşar Esad, ülkesindeki Sünni Arap nüfusun geniş kesimlerine karşı bir iç savaş yürütüyordu. ABD’nin IŞİD’i yenilgiye uğratırken karşılaştığı güçlükler, örgütün ne denli dirençli olduğunu ortaya koyuyor. Washington, gerek Musul ve çevresinde gerekse Suriye’de Fırat Nehri boyunca uzanan bölgelerde örgütü yenilgiye uğratmak için güçlü bir uluslararası koalisyona öncülük etti. Irak ve Suriye’de yüz binlerce Kürt savaşçıyla birlikte mücadele etmesine rağmen IŞİD’ı yenilgiye uğratmakta ciddi zorluklarla karşılaştı. (IŞİD aynı dönemde Türk ordusuna ve Suriye muhalefetinin çeşitli gruplarına karşı da savaşıyordu. Örgütün mücadele ettiği diğer güçler arasında İran ve Rusya tarafından desteklenen Esed ordusu ve Tahran’ın bölgedeki vekil güçleri de bulunuyordu.) Gelecek senaryoları Bununla birlikte IŞİD kesin bir yenilgiye uğratıldı. Suriye’nin, Irak’ın veya DMUK’un, 2012-2014 yılları arasında olduğu gibi örgütün oluşturabileceği potansiyel tehlikeyi görmezden gelmesi pek olası görünmüyor. Ancak daha evvelden de belirtildiği üzere, bazı Sünni kesimler arasında terörizme zemin hazırlayan koşullar hâlâ varlığını koruyor. Bazı Sünniler arasında aşırı şiddete yönelme eğilimi bulunuyor. Irak’ta Şii güçler ülke yönetimi üzerinde hâkimiyet kurmuş durumda ve Sünni Arapların yönetime katılımını ve kaygılarını çoğu zaman göz ardı ediyor. İran ise 2023’ten bu yana bölgede ağır yenilgiler almasına rağmen, Arap dünyasında İran’ın ve Şiilerin nüfuz alanını genişletmeye çalışmayı sürdürüyor. Mevcut koşullarda, IŞİD’la mücadele eden güçlerin teyakkuzda olması ve örgütün gördüğü desteğin sınırlı kalması nedeniyle, örgütün yeniden eski gücüne kavuşması pek olası görünmüyor. Örgütün geleceğini bir yandan IŞİD’ın, diğer yandan ise başta Bağdat ve Şam yönetimleri ve OIR’a katılan güçler olmak üzere onunla mücadele eden tarafların alacağı taktik kararlar belirleyecek. IŞİD, mevcut düzeyine yakın bir seviyede, sınırlı bir güvenlik tehdidi olarak kalabilir veya Arap dünyasındaki El Kaide gibi geçmişin kötü bir hatırasına dönüşebilir. Ancak Ortadoğu’da mevcut koşullar nadiren uzun süre aynı kalıyor. Farklı gelişmeler, IŞİD’ın cazibesini artırabilir ve yeniden yayılma ihtimalini güçlendirebilir. Suriye Demokratik Güçleri’nin (SDG) çekilmesinin ardından Suriye hükümetinin kontrolü ele geçirdiği el-Hol Kampı’nda tutulan kadınlar, 21 Ocak 2026 / Fotoğraf: Reuters   En muhtemel ve en tehlikeli senaryo, İran’ın ABD ve ortaklarıyla girdiği mücadeleden başarıyla çıkmasıyla başlıyor. İran’ın yoğun ABD ve İsrail bombardımanına ve ABD ablukasına karşı yalnızca direnebilmesi bile Ortadoğu’daki dengeleri kaygı verici biçimde yeniden şekillendirmeye yetecektir. Halk desteğinden zaten yoksun olan bir çatışmada ABD’nin başarısızlığa uğraması, Washington’ın bölgeden geniş çaplı olarak çekilmesi ve Amerikan topraklarını hedef bölge varoluşsal tehditlere karşılık vermek dışında bölgedeki bütün güvenlik rollerinden vazgeçmesi yönündeki siyasi baskıyı artırabilir. ABD’nin yokluğunda İran’ın, 2000-2023 döneminde olduğu gibi, bölge genelinde daha saldırgan bir tutum benimsemesi muhtemel görünüyor. Burada ele almaya yer olmayan çeşitli nedenlerle Arap veya Avrupa ülkelerinin İran’ı sınırlandırma konusunda ABD’nin yerini alabilmesi pek olası değil. Şarku’l Avsat’ın al Majalla'dan aktardığı analize göre mesele yalnızca askerî güçten ibaret değil; liderlik etme, tarafları bir araya getirme ve harekete geçirme kapasitesini de içeriyor. Bu kapasiteyi sağlayabilecek tek ülke yönetimi ise Washington. Türkiye’nin İran karşısında sınırlarını koruma konusunda 400 yıllık bir geçmişi bulunuyor. Ancak Ankara, onlarca yıldır doğrudan komşuluk alanının ötesinde İran’ın nüfuzunu sınırlandırmaya sınırlı ilgi gösterdi. İsrail ise İran’ın kendi topraklarına saldırmasını caydırabilecek muazzam kapasitelere sahip. Ancak savunma şemsiyesini bütün bölgeyi kapsayacak şekilde genişletme veya Arap ülkelerinin kendilerini savunabilmeleri için çabalarını koordine etme kapasitesi sınırlı. ABD siyasi sahnesinin farklı kesimleriyle sorunlarının derinleşmesi ve Filistinlilere yönelik tutumu nedeniyle Arap dünyası ve Türkiye’de İsrail’e yönelik tepkinin artması göz önüne alındığında, İsrail bu gün itibarıyla bölgesel herhangi bir tehdide karşı komşularını harekete geçirebilecek elverişli bir konumda görünmüyor. Irak’ın Anbar çölünde IŞİD militanlarına karşı düzenlenen operasyona katılan Irak Özel Kuvvetleri, 23 Nisan 2022 / Fotoğraf: Reuters   İran’ın bölge genelinde üstünlük sağlaması ve geleneksel ülke yönetimi otoritelerinin büyük ölçüde ona karşı koyamaması durumunda, Sünni Arapların bazı kesimleri 2013 ve 2014’te yaşandığı gibi, Şiilerle mücadeleyi kendine görev edinmiş ve bu konuda etkili olduğunu kanıtlamış aşırılıkçı örgütlere yönelebilir. Bu örgütler daha akabinde İran’a karşı mücadelede de öne çıkabilir. Bu bölgede, özellikle Irak ve Suriye’de, en belirgin seçenek IŞİD olacak. Asıl tehlike de burada yatıyor: İran’ın ABD ve ılımlı bölgesel güçler karşısında başarı kazanması, bir kez daha IŞİD’ın temsil ettiği aşırılıkçı bir karşı gücün önünü açabilir. Böyle bir senaryonun gerçekleşmesi halinde ABD’nin IŞİD’la mücadeleye mutlaka yeniden dahil olacağı varsayılamaz. Örgüt, El Kaide gibi hiçbir zaman ABD açısından varoluşsal bir tehdit olarak görülmedi. Başkan Barack Obama da ülkesinin bu operasyonun maliyetini sınırlı tutabileceğine güçlükle ikna olduktan akabinde IŞİD’la mücadeleye kararlı biçimde girişti. Sonuç olarak IŞİD’in yeniden ortaya çıkması, bununla birlikte geniş çaplı bir bölgesel kaosun ve İran’ın hâkimiyetinin güçlenmesinin ardından muhtemel görünüyor. Bu karanlık tabloya giden yol, ABD ve ortaklarının mevcut çatışma sırasında İran’ı caydırmayı başaramamasıyla başlıyor. Böyle bir başarısızlık, giderek daha kırılgan hâle gelen bölgede hem İran’ın hem de IŞİD’ın önünü açabilir. *Bu makalede yer bölge fikirler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir. Bu makale Independent Türkçe için Londra merkezli Al Majalla dergisinden çevrilmiştir. Al Majalla SuriyeırakABDİRANIŞİDJames JeffreyJames Jeffrey yazdı: IŞİD’in yeniden ortaya çıkması, bununla birlikte geniş çaplı bir bölgesel kaosun ve İran’ın hâkimiyetinin güçlenmesinin ardından muhtemel görünüyorJames JeffreyPazar, Ekim 25, 2026 - 09:15Main image: 

Suriye'nin Rakka kentinde IŞİD militanlarına karşı yürütülen operasyonlar sırasında Suriye Demokratik Güçleri’ne (SDG) ait bir zırhlı araç, 14 Ağustos 2017 / Fotoğraf: Reuters

DÜNYADAN SESLERType: newsSEO Title: ABD'nin çekilmesi ve İran'ın yayılması… IŞİD'in geri dönüş kapısıcopyright Independentturkish: