Gündem Yaratıyor: Daron Acemoğlu, kurumlar ve mültecilerin yönü

Kritik süreçte öne çıkan gelişmede; mülteci hareketleri denildiğinde akla ilk olarak savaşlar, siyasal istikrarsızlık, yoksulluk ve çevresel krizler geliyor. İnsanların ülkelerini neden terk etmek zorunda kaldıklarını anlamak açısından bunların her biri kritik. Öte yandan, ancak bir başka soru daha var: Mülteciler neden belirli ülkelere yöneliyor? Bu soruya verilen klasik cevaplar oldukça tanıdık. Bu süreçte dikkat çekici bir diğer nokta, coğrafi yakınlık, güvenlik, ekonomik fırsatlar, göçmen ağları, kültürel ve tarihsel bağlar ve sığınma politikaları hedef ülke yönetimi tercihinde etkili olabiliyor. Nitekim mülteci hareketleri üzerine gerçekleştirilen çalışmalar da bu faktörlerin önemini uzun süredir ortaya koyuyor. Fakat bütün bunların yanına başka bir değişken daha eklenebilir mi: Kurumlar? Daron Acemoğlu ve James Robinson'un Ulusların Düşüşü kitabıyla geniş kitlelere ulaşan kurumsal yaklaşımı burada farklı bir pencere açıyor. Bu yaklaşıma göre kapsayıcı kurumlar hukukun üstünlüğünü, mülkiyet haklarını, demokratik işleyişi ve fırsatlara geniş erişimi desteklerken; dışlayıcı kurumlarda ekonomik ve siyasal güç daha dar bir kesimde yoğunlaşıyor. Acemoğlu ve Robinson bu ayrımı esas olarak ülkeler arasındaki kalkınma ve refah farklılıklarını açıklamak için kullanıyor. Burada ise aynı çerçeveden hareketle farklı bir soru soruyorum: Kurumlar ülkelerin ekonomik ve siyasal gelişimini etkiliyorsa, mültecilerin hangi ülkeye yöneleceğini de etkileyebilir mi? Aslında kurumlar ve mülteci hareketleri arasındaki ilişki tamamen yeni bir tartışma değil. Hedef ülkelerin kurumsal kalitesini inceleyen çalışmalar bulunuyor. Ancak burada soruyu biraz değiştirmek mümkün: Belirleyici olan yalnızca hedef ülkenin kurumlarının ne kadar güçlü olduğu değil, kaynak ve hedef ülkelerin kurumsal yapılarının birbirine ne kadar benzediği olabilir mi? Bu noktada kurumsal öngörülebilirlik kavramı önem kazanıyor. İnsanlar tamamen yabancı bir kurumsal çevre yerine işleyişini daha fazla öngörebildikleri ve kendilerine daha tanıdık gelen bir kurumsal yapıya yöneliyor olabilirler. Başka bir ifadeyle araştırılması gereken olası mekanizma şöyle kurulabilir:     Bu, kanıtlanmış bir göç yasası değil. Daha çok mülteci hareketlerinin yönünü açıklarken sınanabilecek bir mekanizma önerisi. Coğrafi yakınlığın, güvenliğin, ekonomik koşulların veya göçmen ağlarının önemini ortadan kaldırmıyor; bunların yanına kurumsal bir boyut ekliyor. 3 farklı göç rotası Bu soruyu 3 büyük mülteci hareketi üzerinden ele aldım: Suriye'den Türkiye'ye, Venezuela'dan Kolombiya'ya ve Ukrayna'dan Polonya'ya yönelen hareketler. Karşılaştırmada ise göç hareketlerinin yoğunlaştığı döneme değil, krizlerden önceki 3 yıllık döneme odaklandım: Suriye-Türkiye için 2008-2010, Venezuela-Kolombiya için 2015-2017 ve Ukrayna-Polonya için 2019-2021. Kurumsal yapıyı karşılaştırmak için Siyasal İstikrar (Political Stability) göstergesini kullandım. Burada kritik bir ayrım yapmak gerekiyor: Siyasal istikrar, kurumsal yapının tamamını temsil etmiyor. Dolayısıyla burada ölçülen kurumsal benzerliğin bütünü değil, onun siyasal istikrar boyutudur. Türkiye ve Suriye 2011'de başlayan Suriye iç savaşı öncesindeki 2008-2010 dönemine baktığımızda 2 ülkenin siyasal istikrar göstergeleri (100'e yaklaştıkça istikrar artar) arasında, farklılıklara rağmen belirli bir yakınlık gözleniyor. Bu durum, yalnızca “mülteciler daha istikrarlı ülkelere gider” biçimindeki doğrusal açıklamanın her durumda yeterli olmayabileceğini ve kaynak-hedef ülke yönetimi arasındaki kurumsal yakınlığın araştırılmaya değer olduğunu düşündürüyor.