Dikkat Çeken Gelişme: Kaybolan şehir isimleri

Dikkat çeken bilgilere göre; benim çocukluk yıllarıma tekabül eden 1960'lı yıllarda Türkiye haritasına baktığımızda bu gün itibarıyla göremediğimiz bazı şehir isimlerini görürdük. Örneğin, Bingöl ilinin merkezinin üzerinde Çapakçur, Ağrı ilinin merkezinde Karaköse, Hakkâri ilinin merkezinde Çölemerik yazardı. Kaynakların aktardığı detaylara göre, zaman içinde bu isimler hiç fark edilmeden haritadan silindi ve tamamen unutuldu. Artık Türkiye siyasi/mülki haritasına baktığımızda bu illerin merkezlerinin üzerinde Çapakçur, Karaköse ve Çölemerik adlarının değil, her birinin illerinin adının yazılı olduğunu görürüz. Bilindiği üzere, bu neden ve nasıl böyle olmuştu? Şahsen bazı kent isimlerinin haritadan sessiz sedasız silindiğinin bilincine bununla birlikte Kahramanmaraş Valisi olarak atanmam nedeniyle varmıştım. Halkının Millî Mücadele sırasında gösterdiği kahramanlığın bir nişanesi olarak Maraş'ın adı 1973 yılında bir yasal düzenleme ve Kahramanmaraş olarak değiştirilmişti ve henüz Millî Meclis açılmadan ve millî silahlı kuvvetler kurulmadan o günün tabiri ve çete savaşı denilen bir halk direnişi ve isyanı ve kendini kurtaran bir şehrin halkı olan Kahramanmaraşlılar haklı olarak bununla gurur duyuyor ve övünüyorlardı. Kahramanmaraş Valisi sıfatıyla benim de bu tarihi süreci bilmem gerektiğinden, henüz göreve başlamadan Kahramanmaraş ve ilgili okumalar yapmaya başlamıştım ve bu okumalarım sırasında fark ettim ki söz konusu Kanun ve değiştirilen Maraş şehrinin adı değil, Maraş İli'nin adıydı. Maraş'ın Kurtuluş Günü olan 12 Şubat tarihine denk getirilerek 12 Şubat 1973 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 07/02/1973 tarihli ve 1657 sayılı "Maraş İli Adının 'Kahraman Maraş' Olarak Değiştirilmesi Hakkında Kanun"un 1'inci maddesi ve; "Maraş İli adı 'Kahraman Maraş' olarak değiştirilmiştir". (Burada ilginç olan bir husus da Kanun metninde ilin adının Kahraman Maraş şeklinde iki kelime ayrık olarak yazıldığı hâlde, bu gün itibarıyla Kahramanmaraş olarak bitişik yazılıyor oluşudur.) Ancak haritalara bakılırsa şehrin adı da değişmişti ve Kahramanmaraş İli'nin merkez şehrinin üzerinde Kahramanmaraş yazıyordu ve o dönem henüz sınırı bütün il mülki sınırına genişletilmiş büyükşehir belediyesi kurulmamış olmasına rağmen belediyenin adı da Kahramanmaraş Belediyesi idi. Gerçi Kahramanmaraşlılar kendi aralarındaki konuşmalarda şehirlerinden Maraş diye bahsediyorlardı bununla birlikte kanunla sadece ilin adı değişmesine rağmen resmî olarak mülki haritada şehrin adı neden Kahramanmaraş olarak geçiyordu? Acaba ilin adını değiştiren Kanun çıktıktan akabinde o zaman yürürlükte olan 1580 sayılı Belediye Kanunu'nun öngördüğü prosedür ve beldenin yani şehrin adını da Kahramanmaraş olarak değiştiren bir Bakanlar Kurulu Kararı mı çıkarılmıştı? Ancak tüm araştırmalarıma rağmen böyle bir hukuki düzenlemeye rastlayamadım. İl adı ve il merkezi olan şehrin veya kasabanın adı maalesef birçok insan tarafından birbirine karıştırılır. İl, kanunla kurulan coğrafi bir alanın adıdır ve idari/mülki bir birimi ifade eder, şehir ve ilçe ise tarihsel ve sosyolojik bir gerçeklik olarak bir yerleşim yerini ifade eder. Cari hukuki prosedüre uygun olarak bir değişiklik yapılmamışsa, örneğin Kırkkilise adının Kırklareli olarak değiştirilmesi gibi, şehirler/kasabalar ve tartışmasız biçimde belediyeleri de tarihsel isimleri ve anılırlar. Bir il sınırları içinde birden fazla şehir ve/veya ilçe olabilir ve konumu, ulaşım durumu, ekonomik, kültürel, sosyal önemi dikkate alınarak bu şehirlerden/kasabalardan biri ilin merkezi olarak seçilir. İlgili yasal düzenleme gereğince illere, (Ağrı, Bingöl, Hakkâri, Hatay, İçel, Kocaeli ve Sakarya gibi istisnaları olmakla birlikte) il merkezi olarak seçilen şehrin veya kasabanın adı verilmiştir. İlgili yasal düzenleme olan 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu'nun 2'nci maddesinin A fıkrasına göre; "İl ve ilçe kurulması, kaldırılması, merkezlerinin belirtilmesi, adlarının değiştirilmesi, bir ilçenin başka bir ve bağlanması yasal düzenleme ve" yapılır, E fıkrasına göre de; "İllere, ilçelere, bucaklara, merkez gerçekleştirilen şehir, ilçe veya köyün adı verilir. Şu kadar ki, bunların coğrafi veya tarihi bir sanı varsa o da isim olarak verilebilir". Maraş ve Kahramanmaraş isimlerinin kapsamları ve ilgili bu farkı görünce merak saiki ve, adları yine Kurtuluş Savaşı'ndaki kahramanlıklarına atfen değiştirilen Gaziantep ve Şanlıurfa ve ilgili kanunlara da baktım. Gaziantep ve ilgili değişiklik, Büyük Millet Meclisi tarafından 8 Şubat 1921 tarihinde kabul edilen ve 07 Mart 1921 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 93 sayılı Kanun ve yapılmıştır. 93 sayılı Kanun'un 1'inci maddesi "Ayıntab livası merkezi olan Ayıntab kasabasının ismi Gazi Ayıntab'a tahvil olunmuştur" demektedir. Buradan da anlaşıldığı kadarıyla 93 sayılı Kanun ve Ayıntab Livasının değil, Ayıntab kasabasının adı değiştirilmiş, daha akabinde da 1924 yılında livaların müstakil vilayet olmasını hükme bağlayan 82 sayılı TBMM Kararı çerçevesinde Gaziantep adıyla vilayet kurulmuştur. 22 Haziran 1984 tarih ve 18439 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 3020 sayılı "Urfa İli Adının Şanlıurfa Olarak Değiştirilmesi Hakkında Kanun" ve de Urfa ilinin adı değiştirilmiştir. Kanunun 1'inci maddesi "Urfa İli adı Şanlıurfa ili olarak değiştirilmiştir" demektedir. Görüldüğü üzere Gaziantep ve ilgili kanundan farklı olarak Kahramanmaraş ve Şanlıurfa ve ilgili çıkarılan kanunlarla bu şehirlerin değil, illerin adları değiştirilmiştir. Bu farklılık kanaatimce iradi değildir. Kanun koyucunun burada terminoloji konusunda özenli davranmadığı ve yukarıda ifade ettiğim üzere şehir ve il isimleri arasındaki farkı gözden kaçırdığı kanaatindeyim. Yani 1921 yılı Meclisinin Millî Mücadele'nin ağır şartları altında çalışırken dil ve terminoloji konusunda gösterdiği özeni 1973 yılı ve 1984 yılı meclisleri maalesef gösterememişlerdir. Ancak bu terminoloji hataları Maraş ve Urfa şehirlerinin adlarının halkın da arzusu mucibince de facto olarak, Kahramanmaraş ve Şanlıurfa şeklinde değişmesine mani olmamış ve görebildiğim kadarıyla o dönem yürürlükte olan 1580 sayılı Belediye Kanunu'nun 9. maddesi uyarınca belde isimlerinin değiştirildiğine dair bir Bakanlar Kurulu Kararı istihsal edilmemesine rağmen resmî kullanım da fiilen bu şekilde değişime uğramıştır. Bingöl'deki Çapakçur Deresi ve Çapakçur Viyadüğü. Çapakçur adı, 1944'te il merkezinin adının Bingöl olarak değiştirilmesiyle resmî kullanımdan çıktı / Fotoğraf: AA   Kahramanmaraş'ın isim öyküsünün bu şekilde izini sürerken bu kez çocukluk dönemi hatıralarımın çağrışımı ve Çapakçur, Karaköse ve Çölemerik kasabalarının/şehirlerinin isimlerinin nasıl kaybolduğunu merak ederek araştırmaya başladım. Kendiliğinden kaybolduğunu sandığım Çapakçur isminin Bakanlar Kurulu Kararı ve değiştirildiğini görmek benim için sürpriz oldu. Bingöl ili 1936 yılında 2885 sayılı Kanun ve kurulmuştu. 04 Ocak 1936 tarih ve 3197 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Kanunun 5'inci maddesi "Muş Vilâyetinin Çapakçur, Genç, Solhan ve Bingöl Kazaları ve Erzincan Vilâyetinin Kiğı Kazasından teşekkül etmek ve merkezi Çapakçur Kasabası olmak üzere Bingöl Vilâyeti kurulmuştur" demektedir. Burada ilginç olan Bingöl Vilayetine bağlanan ilçelerden birinin adı olan Bingöl merkez ilçe değil, daha akabinde 1938 yılında adı Karlıova olarak değiştirilen yerdir. Bingöl ilinin merkezi olarak seçilen Çapakçur adı ise 1944 yılında bir Bakanlar Kurulu Kararı ve Bingöl olarak değiştirilmiştir. 27 Aralık 1944 tarih ve 5890 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 13/12/1944 tarihli ve 3/1910 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla "Bingöl Vilâyeti merkezi olan Çapakçur Kasabası adının Vilâyet adiyle adlandırılması hakkında Belediye Meclisi ve Vilâyet idare Heyetince verilen kararlar ve Devlet Şûrası ikinci Dairesinin 18/9/1944 tarihli ve 2490/1783 sayılı" ve Umumi Heyetinin 28/9/1944 tarihli ve 44/148/143 sayılı mütalâalarını havi mazbatalar icra Vekilleri Heyetince 13/12/1944 tarihinde tetkik edilerek; adı geçen vilâyet merkezi olan Çapakçur Kasabası adının «Bingöl» olarak değiştirilmesi, 1580 sayılı Belediye Kanununun 9 uncu maddesine göre kabul olunmuştur." Benzer şekilde Karaköse ve Çölemerik isimlerini değiştiren Bakanlar Kurulu Kararları var mı diye yaptığım araştırmalarda bir sonuca ulaşamadım. 04 Ocak 1936 tarih ve 3197 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 2885 sayılı Kanunun 3'üncü maddesi ve de "Şemdinli, Hakâri, Gevar Kazalarile Siirt Vilâyetinin Beytüşşebab Kazasından teşekkül etmek ve merkezi Çölemerik Kasabası olmak üzere Hakâri Vilâyeti kurulmuştur." Kanunda Hakâri kazası olarak geçen ilçe Hakkâri vilayetinin merkez ilçesidir. Vilayet merkezi olarak belirlenen Çölemerik kasabası da dolayısı ve aynı zamanda Hakâri kazasının da merkezidir. Buradaki bir ilginç husus da Kanunda ilin ve merkez ilçenin adı tek "k" ve Hakâri olarak yazılırken bugünkü kullanımda iki adet "k" harfi ve Hakkâri olarak yazılmasıdır. Çölemerik kasabasının ve dolayısıyla belediyesinin adının Hakkâri olarak değiştirildiğine dair döneminde cari Belediye Kanunu'na göre çıkarılmış bir Bakanlar Kurulu Kararı'na tüm aramalarıma rağmen rastlayamadım. Çölemerik adının zaman içinde de facto olarak Hakkâri'ye dönüştüğü anlaşılmaktadır. Ağrı ilinin organizasyon ve isimlendirme öyküsü ise biraz daha farklı ve ilginçtir. Büyük Millet Meclisi'nin 18 Ağustos 1920 tarih ve 36 sayılı kararı ve Erzurum vilayetinden ayrılarak kurulan Bayazıd Vilayetinin merkezi 24 Kasım 1926 tarih ve 4395 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ve Bayazıd'dan Karaköse kasabasına nakledilmiştir. Burada gerçekten ilginç olan bir husus da Karaköse Kazası merkezinin de aynı Kararla Bayazıd kasabasına nakledilmesidir. 24 Kasım 1926 tarihli ve 4395 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ve "…Bayazıd merkezinin Karaköse kazası merkezine ve Karaköse kazası hey'etinin de Bayazıd'a nakli, İcra Vekilleri Hey'etinin 24 Teşrinisani 926 tarihli ictima'ında tasvib ve kabul olunmuştur" denmektedir. 1 Merkezi Karaköse olan Bayazıd vilayetinin adı 16 Mayıs 1935 tarihli ve 3004 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 2/2460 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ve Ağrı olarak değiştirilmiştir. Aynı Kararla merkezi Bayazıd olan Karaköse kazasının adı da Doğu Bayazıdı olarak değiştirilmiştir. Bakanlar Kurulu Kararı ve ismi Doğu Bayazıdı olan ilçenin bu gün itibarıyla bitişik kelimelerle ve Doğubayazıt olarak yazılması da bir başka ilginçliktir. 2** Ancak Ağrı vilayetinin merkezi olan Karaköse kasabasının adının Ağrı olarak değiştirildiğine dair bir Bakanlar Kurulu Kararı'nı tüm aramalarıma rağmen bulamadım. Burada da zaman içinde Karaköse kasabasına fiilen Ağrı denmeye başlandığı ve resmî kullanımın da bu şekilde de facto olarak değiştiği kanaatine ulaştım. Yukarıdaki ulaşılabilir delillere dayandırmaya çalıştığım gözlemlerim konusunda farklı kanıtlara sahip araştırmacıların konuyu daha ayrıntılı bir şekilde aydınlığa kavuşturacaklarını umarım. 1. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi/BCA, 30.18.1.1/21.72.18-24.11.1926-