Motorin 100 lira eşiğini aştı: Akaryakıt fiyatları neden artıyor?

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek bundan böyle WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın. Öte yandan, motorin fiyatları 17 Eylül itibarıyla zamlanarak ilk kez 100 lirayı aştı. Gece yarısı motorinin litre fiyatına gelen 4 lira 62 kuruşluk zammın ardından akaryatın fiyatı ilk kez üç haneye çıktı.

Kurşunsuz 95 oktan benzinin fiyatı ise 80 lira civarında. Bu noktada öne çıkan bilgiye göre, uzmanlar küresel gelişmeler ve Türkiye'deki vergilerin artmasıyla akaryakıt fiyatlarının ilerleyen günlerde yükselmesini bekliyor. Akaryakıt zammının başlıca nedeni ABD ve İran arasında çatışmalardan kaynaklı petrol fiyatlarındaki tırmanış.

Yetkili çevrelerin açıklamalarına göre, yemen'deki Husilerin Kızıldeniz sahilini ele geçirip Babülmendep boğazı üzerindeki kontrollerini artırmaları ve Suudi Arabistan'a ait petrol tesislerini vurmaları da piyasaları olumsuz etkiledi.

Takip eden süreçte, ağustos sürecin tamamlanmasıyla 82 dolar civarında olan ABD ham petrolünün varil fiyatı 17 Eylül itibarıyla 100 dolar civarında seyrediyor.

Motorini de kapsayan dizel yakıtlar şahsi araçların yanı sıra traktörler ve TIR'larda da kullanılıyor ve bu nedenden ötürü zamlar tarımsal üretimden nakliyeye kadar pek çok alanı etkiliyor.

Yetkili çevrelerin açıklamalarına göre, bBC Türkçe'nin sorularını yanıtlayan Altınbaş Üniversitesi'nden Prof. Hayri Kozanoğlu, akaryakıt fiyatlarındaki artışın tek başına düşünüldüğünde enflasyonu bir puanın altında artırmasını beklediğini bununla birlikte ekonominin genelinde de fiyat artışlarına neden olması sonucu bu artışın bir puanın üzerinde olacağını söylemişti.

Forbes dergisinin enerji sektörü uzmanı Robert Rapier, Nisan'da yayımlanan bir analizinde jeopolitik kritik süreç dönemlerde dizel fiyatlarının her zaman benzinden daha hızlı arttığına dikkat çekmişti.

Gündeme gelen gelişmeye göre, rapier'e göre dünya genelinde dizel stokları benzinden az olduğu için arz kısıldığında ilk dizel fiyatı artıyor.

"Küresel ticaretin kalbinde, gemilerde ve ağır ekipmanlarda kullanılan bu yakıt yatıyor" diyerek dizele talebin daha fazla olduğunu vurgulamıştı.

Gelen bilgilere göre, uzman, benzinin genel itibarıyla bireysel araçlarda kullanıldığının ve bireylerin fiyatlar arttığında alışkanlıklarını değiştirebildiğine dikkat çekmişti. Fakat dizelde talep böyle bir esneklik gösteremiyor.

Reuters'a konuşan enerji endüstrisi temsilcileri kuzey yarımkürede devam eden hasat faaliyetleri ve kış öncesi yakıt stoklarının yenilenmesi nedeniyle talebin bir süre yüksek seyretmesini bekliyor.

Ticaret platformu TradeStation'ın Küresel Piyasa Stratejileri Başkanı David Russell, çiftçilerin ve nakliyecilerin sonbaharda daha fazla dizel tükettiğini söylerken "Dizel tüketimi için kritik bir döneme, stoklarda tarihin en düşük dizel miktarıyla giriyoruz" ifadelerini kullandı.

Artışın bir diğer nedeni de Rusya'nın dizel ihracatını yasaklaması. Dünyanın en büyük petrol ihracatçılarından biri olan Rusya, son dönemde Ukrayna'nın artan saldırılarıyla karşı karşıya.

Ukrayna'nın Rusya'daki petrol rafinerileri ve altyapısını hedef almasının ardından Rusya'daki benzinliklerde yakıt sıkıntısı baş gösterdi ve bunun üzerine Rusya dizel ihracatını yasaklarken diğer ülkelerden yakıt almaya başlangıç yaptı.

Saldırılardan evvelden Rusya küresel dizel üretiminin yaklaşık %10'unu gerçekleştiriyordu. Bütün bu nedenlerden ötürü fiyat artışları yalnızca Türkiye'de değil dünya genelinde yaşandı.

ABD'de de dizel fiyatları ABD ve İsrail'in İran'a saldırmasından bu yana %54 artarak 2022'de Rusya'nın Ukrayna'yı işgale başladığı dönemki seviyeleri geçti ve tüm zamanların rekorunu kırdı.

Türkiye'de artan petrol fiyatlarının enflasyonla mücadeleye etkisini kısıtlamak amacıyla akaryakıttan alınan özel tüketim vergisi (ÖTV) eşel mobil adı verilen bir sistemle kademeli olarak azaltılmıştı.

13 Ağustos'ta Resmi Gazete'de yayımlanan bir ülke yönetimi başkanı kararı ve motorinde ÖTV Ağustos ayı boyunca sıfırlanmıştı. Aynı kararla ÖTV'nin Ocak'a kadar kademeli olarak artması kararlaştırıldı.

Türkiye'de tüketiciler özel tüketim vergisinin katma değer vergisini de ödüyor. Bu yüzden motorin fiyatına bu miktarların %20'si kadar da KDV ekleniyor.

Böylece Ocak ayındaki 13,9 liralık ÖTV, tüketicilerin cebinden litre başına KDV dahil 16,68 lira çıkmasına yol açacak. ABD ve İsrail'in İran'a saldırısından evvelden motorinden alınan ÖTV, litre başına 13,9 liraydı.

ÖTV'nin geri gelmesi nedeniyle dünya genelinde petrol fiyatları bundan akabinde sabit kalsa bile Türkiye'de motorinin fiyatı önümüzdeki aylarda toplam %10'dan fazla artacak.

Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı Haziran'da 2026 yılı tarımsal desteklerinin gübre ve mazottaki tırmanış dikkate alınarak yeniden hesaplanacağını açıklamıştı.

Hayri Kozanoğlu, mazot fiyatlarının tarımsal üretimi doğrudan etkilediğini ve tarımda üretim yetersizliği ve girdi maliyeti artışından şikayet ettiğini hatırlattı.

Kozanoğlu eşel mobil konusunda yetkinin cumhurbaşkanlığında olduğunu vurguladı. Fiyat artışları nedeniyle toplumsal bir tepki oluşması durumunda iktidarın eşel mobil sistemini daha uzun bir süre devam ettirmeyi düşünebileceğini dile getirdi.